Feeds:
Posts
Comments

Archive for January, 2014

door Tatiana Scheltema en Bart de Koning in Vrij Nederland   28-01-2014

ingekorte versie gepost door Stiene Deboer,
zie de site van Vrij Nederland voor integrale tekst

Er zijn talloze voorbeelden te noemen van prikkels die niet het beoogde en vaak zelfs het tegenovergestelde effect sorteren. Het verschijnsel is allerminst nieuw. De Amerikaan Steven Kerr beschreef het al in 1975 in zijn klassiek geworden essay: ‘On the folly of rewarding A, while hoping for B’ (‘Over de dwaasheid om A te belonen, terwijl je hoopt op B’). Kerr doceerde en schreef niet alleen als academicus over management, maar werkte ook voor bedrijven als General Electric en Goldman Sachs. Bijna veertig jaar geleden signaleerde hij al alle problemen waar we in 2014 in Nederland mee worstelen: publicatiedruk bij hoogleraren die ten koste gaat van de kwaliteit van het onderwijs, declaratiesystemen die een open uitnodiging zijn om zorgkosten op te jagen, enzovoorts.

Kerr wees er in zijn even scherpe als geestige analyse al op dat er niets nieuws in staat – op zich al een bijzondere opmerking voor een wetenschapper. Beloningsmechanismen om bepaald gedrag te bewerkstelligen schieten vaak hun doel voorbij, omdat dat doel (de gedragsverandering) vaak hemelsbreed verschilt van het belang van het individu van wie de gedragsverandering wordt verwacht. Kerr liet zien dat dit mechanisme van foute prikkels in alle geledingen van de maatschappij voorkomt.

marktwerking honours

Beperkt mensbeeld
Economen muntten de term ‘perverse prikkels’ voor dit verschijnsel – een term die bij buitenstaanders nog wel eens op de lachspieren wil werken, maar ook associaties oproept met onze meest basale instincten en emoties zoals hebzucht, jaloezie, angst – bij uitstek aanjagers van het menselijk handelen. Onze begeerte wint het nu eenmaal vaak van onze ratio.
Het probleem is dat beleidsmakers en economen in de praktijk net doen alsof de mens een homo economicus is, die rationeel alle feiten en argumenten tegen elkaar afweegt. De ratio heeft het Westen de afgelopen eeuwen natuurlijk enorme vooruitgang opgeleverd, maar dreigt nu met ons aan de haal te gaan. In zijn magistrale boek The Master and His Emissary toont de Britse psychiater Iain McGilchrist hoe sterk de greep van de ratio is geworden op onze beschaving – en dan vooral op de politiek. De ratio is niet langer een hulpmiddel om ons vooruit te helpen, maar een doel op zich geworden. In zijn al net zo breed opgezette The Economics of Good and Evil laat de Tsjechische econoom Tomas Sedlacek zien dat het denken over economie duizenden jaren lang vooral ging over de moraal en hoe beperkt ons moderne neoliberale mensbeeld eigenlijk is.

Alleen wat gemeten kan worden doet er nog toe bij beleidsvorming. Het is een ogenschijnlijk waardenvrije, technocratische en rationele aanpak – die uiteindelijk paradoxaal genoeg irrationeel is. Want al die volstrekt rationele, waardenvrije en technocratische meetinstrumenten leveren niet de universiteiten, scholen en bedrijven die wij willen. Wel een enorme bureaucratie waar iedereen over klaagt, maar die alleen maar groter wordt.

Professioneel oordeel
Makkelijke oplossingen zijn er niet. Menselijke zwakheden zoals hebzucht en kortzichtigheid zijn nu eenmaal diepgeworteld. Beleidsmakers zouden daar meer rekening mee moeten houden en af moeten kicken van hun behoefte om mensen tot in de kleinste details te willen meten en sturen. Helemaal overboord moet controle natuurlijk niet: een zekere mate van controle en sturing zal altijd nodig zijn. Ze moeten alleen meer vertrouwen geven aan burgers en vakmensen en op hun professionele oordeel durven vertrouwen.

Beleid moet dus minder gericht zijn op belonen en straffen. En als het gebeurt, zou nieuw beleid expliciet getoetst moeten worden op de vraag of er ook verkeerde prikkels in zitten. Dat kan, zoals Kerr al voorstelde, door een paar vrij eenvoudige vragen te stellen: waar zit het ‘gratis’ geld in de nieuwe maatregel, de voorziening, de organisatie? Wie profiteren van dit nieuwe beleid en is dat de bedoeling? Welke beloningsmechanismen zijn er voor welke actoren ingebouwd en wordt daarmee het individu of juist de gemeenschap beloond?
Het punt is natuurlijk dat veel mensen zich van nature liever inzetten voor hun ‘welbegrepen eigenbelang’ dan voor de gemeenschap.
Vorige herfst deed een commissie onder leiding van Femke Halsema een dappere poging om foute beloningsmechanismen in het (semi-)openbaar bestuur op te sporen en te duiden. (Zoals: fuseren en groeien leveren meer status en inkomen op voor bestuurders.) De commissie signaleerde dat er op zo’n beetje alle aspecten in de organisaties iets valt aan te merken. De conclusie: gedragscodes zijn er genoeg, maar met gedragscodes alléén red je het niet: mensen moeten elkaar ook aanspreken op onoorbaar gedrag. Het eindrapport kreeg de titel Een lastig gesprek mee, en werd ook zo, als een last, met een zwierig gebaar door de in ontvangst nemende minister Kamp in een la gegooid.

Halsema Kamp 'Lastig gesprek'

De tijd van de grote ideologische vergezichten is voorbij. We zijn in zekere zin allemaal consument, ook van overheidsbeleid. In ruil voor onze belastingen en premies verwachten we goed meetbare, efficiënte diensten en producten van onze overheid: onderwijs, zorg, politie en pensioenen, het liefst gerangschikt in handige lijstjes. Zo lang burgers daar om vragen, zullen democratisch gekozen politici die getallen blijven leveren. En zullen de burgers die toevallig wetenschapper, student, politieagent, arts, verpleegkundige, onderwijzer of rechter zijn blijven klagen over bureaucratie en verkeerde prikkels.

Vrij Nederland 28-01-2014

Jerry Mager  reageert op:  2014, vrijdag 31 januari

Ik mis twee grote perverse prikkels die samenhangen en elkaar versterken:  1) de wachtgeldregeling en parkeerfuncties voor politici , 2) de publiek-private samenwerking.
Ad 1) Politici/volksvertegenwoordigers krijgen naast een bovenmodaal salaris allerlei garanties ter bevordering van hun politieke onafhankelijkheid en integriteit – ze hoeven geen smeergelden en/of steekpenningen aan te nemen, noch lucratieve nevenfuncties te vervullen. Een regeling die zo zinnig is, dat niemand haar tot voor kort als perverse prikkel zou classificeren. Tot voor kort en indien we ervan uitgaan dat alle politici deugen, de juiste morele instelling hebben en niet de politiek ingaan om er materieel beter van te worden.
Belangrijkste ongewenst resultaat: calculerende plucheklevers.

Ad 2) De zo geprezen publiek-private samenwerking hangt hier mee samen. Beoogd doel: politiek en bedrijfsleven synergetische samenwerkingsverbanden te laten ontplooien, waarvan iedereen beter zou worden, vooral wij, de burgers. Ongewenst resultaat: belangenverstrengeling door, van en bij personen die een publiek ambt bekleden, een publieke functie uitoefenen, en een toenemende invloed van lobbyisten die (commerciële) deelbelangen behartigen. Meestal gewoon en plat onder corruptie samen te vatten. Het verschil tussen mijn en dijn vervaagt. De vanzelfsprekende mentaliteit bij menige ambtsdragers lijkt tekunnen worden gekarakteriseerd door het motto: wie appelen vaart, appelen eet.

bonus woningbouwcorp

Volg de discussie die nu wordt  gevoerd rond het zogenaamde Energieakkoord. Waar gaan die 18 miljard naar toe? In wiens zakken komt dat publieke geld vooral terecht en wat krijgt de samenleving daar voor terug? Waarom moet Nederland nu windmolens kopen in plaats van emissierechten? Wat, en vooral: wie, steekt daar achter?

Tenslotte de bewering: “In ruil voor onze belastingen en premies verwachten we goed meetbare, efficiënte diensten en producten van onze overheid: onderwijs, zorg, politie en pensioenen, het liefst gerangschikt in handige lijstjes. Zo lang burgers daar om vragen, zullen democratisch gekozen politici die getallen blijven leveren.” Is dat zo? Wat wij burgers van de overheid (zouden dienen te) vragen is dat de door haar geleverde diensten en producten goed, op de juiste wijze en vanuit de juiste instelling, worden gemeten en wel in relatie tot de juiste doeleinden.
Wat bijvoorbeeld altijd wordt “vergeten” zijn de onmeetbare/onbedoelde effecten (externalities). Zo worden nu in het kader van bezuinigingen –niemand weet precies waarvoor er bezuinigd moet worden – openbare bibliotheken ontmanteld zonder dat ook maar een beleidspersoon zich bekreunt om de negatieve maatschappelijke effecten. Openbare biebs fungeren ook en in sterke mate als sociale ontmoetings- en opvoedingsplekken (net als de postkantoren dat ooit deden). Ik mis de zondag openstelling van onze Openbare biebs smartelijk. In Openbare biebs kun je bijna letterlijk burgerschap tanken. Nu zie je een toename aan GGZ-kosten, maar eventuele verbanden met afbraak van publieke voorzieningen worden nooit onderzocht, laat staan gelegd. Vandaag de dag tel je als deelnemer aan het grote-mensen-discours-dat-er-toe-doet niet mee, wanneer je niet meeneuzelt over efficiëncy, duurzaamheid, bezuiniging en dus monomaan en eendimensionaal meten. Het doet denken aan die man die op en avond merkt dat hij zijn huis niet in kan omdat hij zijn sleutels kwijt is. Hij gaat ze zoeken onder de meest nabije straatlantaarn. Niet omdat hij zijn sleutels waarschijnlijk op die plek is verloren, maar omdat het daar licht is.

Links naar artikelen

Martin Sommer: ‘Wie bewaakt de bewakers van het energieakkoord?’  Volkskrant 26/01/2014,
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/6235/Martin-Sommer/article/detail/3584001/2014/01/26/Martin-Sommer-Wie-bewaakt-de-bewakers-van-het-energieakkoord.dhtml

Martin Sommer: ‘Verzorgingstehuizen moeten dicht, maar wij investeren 18 miljard in wind’ Volkskrant   19/01/2014, 13:01
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/6235/Martin-Sommer/article/detail/3580085/2014/01/19/Verzorgingstehuizen-moeten-dicht-maar-wij-investeren-18-miljard-in-wind.dhtml

Henk Müller:  ‘Zet in crisistijd niet in op windmolens maar op emissiehandel’ Volkskrant  30/01/2014, 12:30
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/opinie/article/detail/3586645/2014/01/30/Zet-in-crisistijd-niet-in-op-windmolens-maar-op-emissiehandel.dhtml

Read Full Post »